Benxi
โครงการมนุษย์และชีวมณฑล

โครงการมนุษย์และชีวมณฑล (Man and the Biosphere (MAB) Programme)

โครงการมนุษย์และชีวมณฑล (Man and Biosphere Programme) เป็นโครงที่ได้ก่อตั้งมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2514 โดยองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรม แห่งสหประชาชาติ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization: UNESCO) จากวิสัยทัศน์ของนักวิทยาศาสตร์ที่มารวมตัวกันภายใต้กรอบของ UNESCO ที่มองเห็นว่า ต้องมีความร่วมมือกันทางด้านมนุษย์และชีวมณฑลเพื่อช่วยพัฒนาความรู้ทางด้านวิทยาศาสตร์ในการจัดการและสงวนรักษาทรัพยากรอย่างถูกต้อง โดยโครงการมนุษย์และชีวมณฑลมีลักษณะการดำเนินงานเป็นโครงการวิจัยและฝึกอบรมเพื่อพัฒนาพื้นฐานของงานด้านวิทยาศาสตร์ และสังคมศาสตร์ เพื่อการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างถูกต้องและอนุรักษ์แหล่งทรัพยากร และส่งเสริมความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ พื้นที่สงวนชีวมณฑล (Biosphere reserve) คือ พื้นที่สงวนซึ่งเป็นพื้นที่ทั้งบนบกและชายฝั่งที่ได้รับการยอมรับโดยนานาประเทศ ภายใต้ขอบข่ายของโปรแกรมมนุษย์และชีวมณฑล ทั้งนี้เพื่อใช้เป็นแหล่งอนุรักษ์ เป็นที่สงวนความหลากหลายทางธรรมชาติและวัฒนธรรม แหล่งที่ให้ทักษะและคุณค่าของมนุษย์ เป็นต้นแบบในการจัดการพื้นที่และการพัฒนาที่ยั่งยืน พื้นที่สงวนชีวมณฑลไม่เป็นเพียงพื้นที่ที่กำหนดขึ้นเพื่อคุ้มครองทรัพยากรชีวภาพเท่านั้น แต่ต้องทำหน้าที่เป็นพื้นที่สำหรับการดำเนินการศึกษาวิจัยด้านนิเวศวิทยาและชีววิทยาต่างๆ ตลอดจนส่งเสริมการใช้ประโยชน์และพัฒนาพื้นที่ของชุมชนท้องถิ่นอย่างยั่งยืนและเหมาะสมด้วย

พื้นที่สงวนชีวมณฑล (Biosphere reserve)

พื้นที่สงวนชีวมณฑล (Biosphere reserve) คือ พื้นที่สงวนซึ่งเป็นพื้นที่ทั้งบนบกและชายฝั่งที่ได้รับการยอมรับโดยนานาประเทศ ภายใต้ขอบข่ายของโปรแกรมมนุษย์และชีวมณฑล ทั้งนี้เพื่อใช้เป็นแหล่งอนุรักษ์ เป็นที่สงวนความหลากหลายทางธรรมชาติและวัฒนธรรม แหล่งที่ให้ทักษะและคุณค่าของมนุษย์ เป็นต้นแบบในการจัดการพื้นที่และการพัฒนาที่ยั่งยืน พื้นที่สงวนชีวมณฑลไม่เป็นเพียงพื้นที่ที่กำหนดขึ้นเพื่อคุ้มครองทรัพยากรชีวภาพเท่านั้น แต่ต้องทำหน้าที่เป็นพื้นที่สำหรับการดำเนินการศึกษาวิจัยด้านนิเวศวิทยาและชีววิทยาต่างๆ ตลอดจนส่งเสริมการใช้ประโยชน์และพัฒนาพื้นที่ของชุมชนท้องถิ่นอย่างยั่งยืนและเหมาะสมด้วย

บทบาทสำคัญ 3 ประการ

บทบาทในการอนุรักษ์ (CONSERVATION)
เป็นพื้นที่ที่อนุรักษ์ สงวนรักษาทรัพยากรพันธุกรรม ชนิดพันธุ์ของสิ่งมีชีวิต และอนุรักษ์ระบบนิเวศ สภาพภูมิทัศน์ ตลอดจนความหลากหลายทางวัฒนธรรมในพื้นที่
บทบาทในการพัฒนา (DEVELOPMENT)
เป็นพื้นที่ที่ส่งเสริมการพัฒนาอย่างยั่งยืนทางเศรษฐกิจ สังคม ประเพณีและวัฒนธรรม โดยจะต้องเน้นความร่วมมืออย่างใกล้ชิดกับชุมชนโดยรอบ
บทบาทด้านการสนับสนุนการวิจัยและการศึกษา (LOGISTICS)
เป็นพื้นที่ที่สามารถให้การสนับสนุนการสาธิต การฝึกอบรม และให้ความรู้เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม การศึกษา วิจัยและตรวจสอบปัญหาที่เกี่ยวกับการอนุรักษ์และการพัฒนาอย่างยั่งยืนในทุกระดับ ทั้งระดับท้องถิ่น ระดับชาติและ ระดับนานาชาติ

การแบ่งการจัดการพื้นที่สงวนชีวมณฑล

1. พื้นที่แกนกลาง (Core area) : จะต้องเป็นพื้นที่อนุรักษ์ที่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมาย เพื่อสนองต่อบทบาทด้านการอนุรักษ์ ปกติต้องไม่มีกิจกรรมใดๆ ในพื้นที่แกนกลาง ยกเว้น การวิจัย และการติดตามตรวจสอบ หากจำเป็นอาจอนุญาตให้มีการใช้ทรัพยากรชีวภาพตามจารีตประเพณีของชุมชนท้องถิ่น
2. พื้นที่กันชน (Buffer zone) เป็นพื้นที่ล้อมรอบหรือติดกับพื้นที่แกนกลาง และช่วยคุ้มครองพื้นที่แกนกลาง เป็นพื้นที่ที่ผ่อนปรนให้มีกิจกรรมที่ไม่ขัดแย้งกับการอนุรักษ์ในเขตแกนกลาง สามารถใช้ดำเนินกิจกรรมการแบบมีส่วนร่วมที่เหมาะสมและสอดคล้องต่อระบบนิเวศ เช่น การศึกษาวิจัย การฝึกอบรมให้ความรู้ทางด้านนิเวศวิทยา กิจกรรมทางด้านนันทนาการ การท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ เป็นต้น
3. พื้นที่รอบนอก (Transition area): เป็นพื้นที่ที่มีการอนุญาตให้ดำเนินกิจกรรมมากที่สุด ได้แก่ กิจกรรมด้านการเกษตรต่างๆ การตั้งถิ่นฐาน และใช้ประโยชน์ในการดำรงชีวิตของชุมชนท้องถิ่น โดยพื้นที่รอบนอก เป็นพื้นที่ที่มุ่งเน้นให้เกิดการพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจ สังคม ประเพณีและวัฒนธรรม ที่ส่งผลให้เกิดความยั่งยืนของระบบนิเวศในพื้นที่สงวนและชีวมณฑล โดยการตกลงร่วมกันในการจัดการและใช้ประโยชน์ทรัพยากรอย่างยั่งยืน

พื้นที่สงวนชีวมณฑลจำนวน ๔ แห่ง

ปัจจุบันในปี 2559 มีพื้นที่สงวนชีวมณฑลทั่วโลกจำนวน 669 แห่ง กระจายอยู่ใน 120 ประเทศ โดยประเทศไทยได้เข้าร่วมโปรแกรมมนุษย์และชีวมณฑล ในปี พ.ศ. ๒๕๑๙ และมีพื้นที่ที่ได้รับการประกาศเป็นพื้นที่สงวนชีวมณฑลจำนวน ๔ แห่ง ได้แก่

พื้นที่สงวนชีวมณฑลสะแกราช จังหวัดนครราชสีมา

พื้นที่สงวนชีวมณฑลแม่สา – คอกม้า จังหวัดเชียงใหม่

พื้นที่สงวนชีวมณฑลป่าสักห้วยทาก จังหวัดลำปาง

พื้นที่สงวนชีวมณฑลระนอง จังหวัดระนอง